liceummundi.blog.bielsko.pl
 
bielsko.biala.pl
blog.bielsko.pl
liceummundi.blog.bielsko.pl/rss
strona główna - liceummundi.blog.bielsko.pl
« strona główna

Komentarzy (0)

Zamek raz jeszcze

  

W opracowaniach dotyczących zamku bielskiego można w wielu miejscach natrafić na stawianą jako pewnik tezę, że ostatni wielki remont zamku, przeprowadzony w latach 1854 - 1864 roku był z architektonicznego punktu widzenia dokonany zbyt pochopnie, a jego efekt okazał sie co najmniej mierny w skutkach. Mowa przede wszystkim o pracach, które rzekomo zatarły wszelkie stylowe formy poprzednich epok, pozostawiając potomnym eklektyczną, nieudaną formę architektoniczną bez wyrazu i stylu. Taką tezę stawia i Ewa Chojecka, i dr Jerzy Polak, i autorzy publikacji "Zamek w Bielsku, zarys dziejów".

Specjaliści mówią omalże o fiasku ostatniego remontu zamku, biorąc pod uwagę przede wszystkim analizę architektoniczną, analizę stratygraficzną poprzednich warstw technologicznych, oraz ikonografię. To oczywista droga. Przy założeniu jednakże, że wiedza nasza na podstawie tych danych jest wystarczająco pełna, aby podobną korelację przeprowadzić. No właśnie.

Co więc zarzuca się remontowi z połowy XIX wieku? Jak sie już wyżej rzekło przede wszystkim nieudolną stylizację (czy też raczej bezpłciową wielostylowość zwaną historyzmem), zaburzenie pierwotnych proporcji, przeciążenie detalem, nadanie zamkowi cech pałacowych przy zatarciu znamion budowli o charakterze obronnym. Gmach zamku dodatkowo przeorientowano w taki sposób, że skrzydło północne, dotąd niepozorne i mało wyraziste (mimo że dominujące nad Dolnym Przedmieściem) stało się fasadą reprezentacyjną gmachu. Dokonano tego radykalnie zmieniając podział elewacji przepruwając wysokie okna na wysokość dwóch dotychczasowych rzędów okiennych. Na wysokości wysokich okien (sugerujących reprezentacyjną bel-étage) dodano biegnący przez całą szerokość kurtyny zamku balkon, którego podpory tworzyły głębkie nisze z reliktami okiennymi(?) sprzed przebudowy; od strony północnej przebito przejazd bramny, a wieżę podniesiono o dwie kondygnacje.

Zmiany były dość znaczące, zważywszy na stan zamku sprzed prac. Ale właśnie... ten eklektyczny, jak go współcześnie nazywano: "bizantyński" styl zazwyczaj przypisuje się faktowi, że nad zamkiem pracowało kilku budowniczych, z których każdy zajmował się inną jego częścią lub tym samym fragmentem, ale w innym czasie: Juliusz Appelt kaplicą, Jan Potzelmeyer wschodnim i północnym skrzydłem, wieżą zaś najpierw Jan Bayer, potem Appelt, wreszcie Emanuel Rost.
Czy to faktycznie mogło być przyczyną "rozchwiania" architektonicznego? Być może.

Ale ja zadałbym raczej bardziej zasadnicze pytanie: czy faktycznie mamy do czynienia z remontem nieudanym? Być może istotnie detal nieco zbyt ciężki, być może proporcje trochę zachwiane, być może w połowie XIX wieku monumentalny historyzujący gmach, na tle niskich jeszcze i mało imponujących kamienic wyglądał zbyt przytłaczająco... A jednak.

Co moglibyśmy mieć w zamian? Czy istniała inna opcja? Przyjrzyjmy się temu uważniej.


Na podstawie badań architektonicznych wyodrębnono trzynaście faz zabudowy wzgórza zamkowego od średniowiecza po dzień dzisiejszy. Jedną z nich jest faza z XVII wieku - powstała po przebudowie rozpoczętej przez ówczesnych właścicieli zamku - Sunneghów. Faza, która skutkowała powstaniem budowli w stylu renesansowym z bogatą ornamentyką i zdobieniami. Zamek w tym czasie - co było charakterystyczne dla wielu ówczesnych założeń obronnych - zatracał coraz bardziej swe walory militarne, był jednak wspaniałą, imponującą rezydencją z detalem charakterystycznym dla epoki: attykami, ryzalitami, łukami i kasetonami.

W żywieckim starym zamku zachowały się krużganki obiegające dziedziniec. Czy takie właśnie krużganki zdobiły zamek bielski?

Ale potem wydarzyło się coś dziwnego. Kolejne dekady przyniosły postępujący uwiąd architektoniczny zamku. Cechy stylowe zaczęły zanikać, siedemnastowieczne krużganki wewnętrzne dziedzińca zamurowano, dobudowano trzecią kondygnację, a sam zamek stawał się architektonicznie coraz bardziej jałowy.

Widać to doskonale na panoramie Johanny'ego z 1801 r. - najstarszym wizerunku bielskiej warowni. Ukazuje ona zamek jako bryłę dość monotonną architektonicznie, jednolitą, trzykondygnacyjną, krytą spadowym dachem, o zaskakująco wysokiej wieży. Rzędy równomiernie rozmieszczonych okien upodabniają budynek do sporej kamienicy. Jeśli więc drzeworyt Samuela Johanny'ego choćby w części odzwierciedla rzeczywistość początku XIX wieku, mamy do czynienia z budowlą okropnie nudną, architektonicznie mdłą i przypominającą biurowiec na przedmieściach, albo tylną elewację więzienia od strony ul. Krętej, a nie rezydencję o wielowiekowej historii.

Spośród elementów architektonicznych, które wyróżniają się w drzeworycie uwagę zwraca co najwyżej znajdująca się we wschodnim murze furta prowadząca poza obręb umocnień i dalej, ku ogrodom zamkowym.

Furta była niewątpliwie jednym z ostatnich reliktów dawnej świetności architektonicznej zamku. Na drzeworycie Samuela Johanny'ego widać sporą bramę, której stylistyka nawiązuje do klasycznych form pałacowych. Zajmuje całą wysokość muru wschodniego, będąc ozdobnym i malowniczym elementem tej części miasta. Na powyższej ilustracji - będącej rzecz jasna tylko artystyczną wizją, nie zaś obrazem archiwalnym - widać wszystkie te cechy, które pojawiają się na drzeworycie z 1801 roku. Swoją drogą wygląd furty może pośrednio sugerować ówczesny wygląd dolnej i górnej bramy miejskiej, o których ciągle wiemy tak mało. Ale to już temat na inny wpis.

Jak wyglądała wieża zamkowa przed przebudową? Na podstawie wizerunku autorstwa Johanny'ego możemy próbować odpowiedzieć na to pytanie w sposób prawdopodobny. Według drzeworytu nie była to wcale wieża niska - dość znacznie górowała nad całą budowlą. Posiadała kryty gontem dach, cztery narożne dachowe pinakle, ewentualnie akroteriony, być może zwieńczona była prostą attyką (i są to - o ile się nie mylę - jedyne dostrzegalne u Johanny'ego zdobienia budowli). W każdej ścianie wieży widać po jednym oknie na kondygnację, piętra dzielone były równomiernie gzymsami. Całość przywodzi na myśl osiemnastowieczne formy zamkowe południa (Żywiec, Sucha Beskidzka).


Inna panorama, autorstwa Schwarza, pochodząca z 1850 roku, a więc w kilka zaledwie lat przed rozpoczęciem prac, również ukazuje budowlę ledwie odcinającą się od ogólnego tła, niezdradzającą cech obronnych, dodatkowo pozbawioną wysokiej wieży (pożar z 1836?), ale niewątpliwie sporą.
Na panoramie z ok. 1870 roku, autorstwa C. Bollmana, widać już wschodnie skrzydło zamku po zmianach architektonicznych. W elewacji dostrzec można daleko posunięte zmiany: powiększone okna, mocno zaznaczone gzymsy międzykondygnacyjne i pionowe, rytmiczne linie ryzalitów, biegnących przez całą wysokość budynku.

Odnoszę wrażenie, że w porównaniu z wiekiem osiemnastym i pierwszą połową dziewiętnastego, przebudowa z inspiracji Ludwika Sułkowskiego samej budowli wyszła tylko na dobre. Umęczony pożarami i zniszczeniami wojennymi gmach przestał być szarym, nijakim, wyzutym z historycznego detalu wspomnieniem własnej świetności, a zaczął żyć nowym życiem. Wprawdzie detalu otrzymał aż nadto, ale dzięki temu budynek na powrót zyskał rozpoznawalny na pierwszy rzut oka zamkowy charakter. I chociaż charakter ten tak bardzo odbiega od poprzednich oczywistych przecież gotyków, renesansów i baroków, to historyzm jako styl musimy zaakceptować na tych samych warunkach... Nawet jeśli był to tylko kostium.

Projekt wieży zamkowej autorstwa Emanuela Rosta. Ilustracja z książki Ewy Chojeckiej "Architektura i urbanistyka Bielska-Białej 1855-1939".Czy rzeczywiście projekt nieudany? Tak czy inaczej, dobrze się stało, że zegar ostatecznie nie pojawił się w wieży. To byłaby już przesada.

Przeorientowanie całego kompleksu zamkowego (będące jednym z zarzutów) moim zdaniem również nie było błędem, a w kontekście historycznym i urbanistycznym wręcz przeciwnie - oczywistością. I to z dwóch powodów.

Po pierwsze nadanie północnemu skrzydłu cech reprezentacyjnych miało swoje uzasadnienie w całkowitej przemianie jaka w strukturze miasta zaszła w XVIII wieku. Stare miasto, a więc część Bielska zawarta w obrębie murów miejskich przestała grać dominującą rolę, a środek ciężkości miasta przeniósł się na Plac Garncarski, Plac Giełdowy i całe tzw. Dolne Przedmieście.

Po drugie Ludwik Sułkowski nadając północnej kurtynie zamku charakter reprezentacyjny, świadomie lub nie, odwołał się do tradycji tego miejsca. W czasach, kiedy Bielskiem i bielskim zamkiem władali Piastowie śląscy, potem Karol Promnitz, Adam Schaffgotsch wreszcie Sunneghowie, to właśnie północny budynek warowni, był budowlą reprezentacyjną i najważniejszą w całym zamkowym kompleksie. Czy powinniśmy więc mieć do księcia żal o to, że północnej fasadzie ponownie, w imię tradycji i historii, przydał znaczenia i splendoru?

2013-07-18 | Dodaj komentarz
(brak komentarzy)

Informacje:


Maciej P., czyli...
przybysz z daleka, do tego stopnia zakochany w dwumieście, że uczynił je swoim własnym. I swoich dzieci.
Niedokształcony podróżnik po miejscach, epokach, marzeniach i złudzeniach...
Zapatrzony w to, czego nie widać na pierwszy rzut oka, oddany bez reszty przywoływaniu form minionych...

Archiwum:


2019
» listopad (1)

2018
» grudzień (1)
» kwiecień (1)
» marzec (3)
» luty (1)

2017
» maj (2)
» luty (1)

2016
» listopad (1)
» październik (2)
» wrzesień (2)
» lipiec (4)
» czerwiec (3)
» maj (3)
» kwiecień (1)
» marzec (2)
» luty (2)
» styczeń (4)

2015
» grudzień (4)
» listopad (4)
» październik (4)
» wrzesień (2)
» sierpień (3)
» czerwiec (1)
» maj (4)
» kwiecień (2)
» marzec (1)
» luty (3)

2014
» grudzień (1)
» listopad (1)
» październik (2)
» wrzesień (1)
» czerwiec (1)
» kwiecień (2)
» marzec (2)
» luty (2)

2013
» lipiec (2)
» czerwiec (2)
» maj (1)
» kwiecień (2)
» marzec (4)
» luty (1)
» styczeń (1)

2012
» grudzień (2)
» listopad (4)

Ostatnie komentarze


[Anna Karenina]
....vor vielen Jahren verstorben....
[Anna Karenina]
Wie ich gehört habe ist Edek, Ewald Gerlach schon vor vielen Jahren verstorben. Er hatte...
[Gerlach ]
Witam cie pani Anno czy chodzi o Ewald Gerlach? Edek?

Ocena bloga:


Oceń blog:  1   2   3   4   5 

Reklama:


Statystyki bloga:


Wyświetleń: 330160
Newsów: 93
Komentarzy: 357
Ta strona kojarzona jest ze słowami:
Zamek raz jeszcze, blog Bielsko, blogi Bielsko-Biała